Odpowiedzialność za rozpowszechnianie leków na receptę na Ukrainie
Ogłoszenia oferujące „bez recepty” sterydy, hormony czy leki odchudzające można znaleźć w komunikatorach i na portalach aukcyjnych po obu stronach granicy. Wiele osób traktuje taki handel jak drobne przewinienie. Redakcja przyjrzała się, jakie konsekwencje przewiduje za to prawo ukraińskie i czym różni się ono od rozwiązań obowiązujących w Polsce.
Jak zorganizowany jest obrót lekami na Ukrainie
Podstawą systemu jest ustawa o produktach leczniczych, która od lat 90. reguluje rejestrację, wytwarzanie i obrót lekami. W ostatnich latach Ukraina przyjęła nowe przepisy zbliżające system do standardów Unii Europejskiej w ramach procesu integracji, a ich wdrażanie jest rozłożone w czasie. Niezależnie od zmian zasada pozostaje ta sama: obrót lekami jest działalnością licencjonowaną.
Licencje na produkcję, hurt i sprzedaż detaliczną wydaje oraz kontroluje Państwowa Służba Ukrainy ds. Leków i Kontroli Narkotyków (Держлікслужба). To ona prowadzi kontrole aptek i hurtowni, a także reaguje na sygnały o nielegalnej sprzedaży w internecie. Sprzedawać leki osobom fizycznym mogą wyłącznie apteki i punkty apteczne posiadające licencję.
Leki dzielą się na wydawane bez recepty i na receptę. Zasady wystawiania recept i wydawania leków określa resort zdrowia. W ostatnich latach system przechodzi na recepty elektroniczne – od 2024 roku m.in. antybiotyki przeznaczone do stosowania ogólnoustrojowego wydaje się wyłącznie na e-receptę, co ma ograniczyć ich niekontrolowaną sprzedaż.
Osobną kategorię stanowią substancje kontrolowane: środki odurzające, substancje psychotropowe i prekursory, a także substancje silnie działające i trujące, ujęte w odrębnych wykazach. Właśnie przynależność danej substancji do konkretnej listy w dużej mierze decyduje o tym, czy nielegalny obrót będzie wykroczeniem, czy przestępstwem.
Odpowiedzialność administracyjna i cywilna
Najłagodniejsza ścieżka dotyczy naruszeń zasad handlu, które nie dotyczą substancji objętych szczególną kontrolą. Prowadzenie działalności gospodarczej podlegającej licencjonowaniu bez licencji jest naruszeniem przepisów i może skutkować karami finansowymi, konfiskatą towaru oraz zakazem prowadzenia działalności. Grzywny nakłada się zarówno na przedsiębiorców, jak i na osoby fizyczne.
Państwowa służba ds. leków ma także uprawnienia do nakazania wycofania produktów z obrotu, zawieszenia lub cofnięcia licencji. W praktyce dotyczy to nie tylko „podziemnych” sprzedawców, ale również legalnie działających aptek, które wydają leki na receptę bez wymaganego dokumentu.
Coraz istotniejsze jest blokowanie stron internetowych i kont w mediach społecznościowych. Organy nadzoru współpracują z policją cyberprzestępczą, a sprzedawcy działający wyłącznie online nie mogą liczyć na anonimowość – płatności, numery telefonów i przesyłki pocztowe pozostawiają ślady.
Nie można też zapominać o odpowiedzialności cywilnej. Jeśli kupujący dozna uszczerbku na zdrowiu po zażyciu leku nabytego nielegalnie, może dochodzić odszkodowania od sprzedawcy. W przypadku ciężkich powikłań sprawa zwykle szybko przenosi się jednak na grunt prawa karnego.
Odpowiedzialność karna: najważniejsze przepisy
Kodeks karny Ukrainy zawiera kilka grup przepisów, które mogą mieć zastosowanie do nielegalnego obrotu lekami. Ich wybór zależy od rodzaju substancji, celu działania (np. zamiaru sprzedaży), skali oraz skutków dla zdrowia ludzi. Poniższe zestawienie ma charakter orientacyjny – ostateczną kwalifikację zawsze ustala sąd.
| Rodzaj czynu | Grupa przepisów Kodeksu karnego Ukrainy | Uwagi |
|---|---|---|
| Obrót środkami odurzającymi i psychotropowymi | art. 305–307, 309 i kolejne | najsurowsze sankcje, w tym długoletnie pozbawienie wolności |
| Wytwarzanie, przechowywanie w celu zbytu lub zbyt substancji silnie działających i trujących | art. 321 | dotyczy substancji z wykazów silnie działających, w tym niektórych leków hormonalnych |
| Fałszowanie leków i obrót sfałszowanymi lekami | art. 321-1 | surowsza odpowiedzialność, gdy skutkiem jest śmierć lub ciężki uszczerbek |
| Nielegalna działalność farmaceutyczna, oszustwo, przemyt | przepisy ogólne i celne | zależnie od okoliczności i skali |
Szczególnie ważny jest przepis o substancjach silnie działających. Nie wymaga on, by sprzedawca był „dilerem” w potocznym znaczeniu – wystarczy np. przechowywanie lub przewożenie substancji z zamiarem jej zbycia. Okolicznościami obciążającymi są działanie w grupie, powtarzalność oraz sprzedaż osobom niepełnoletnim.
Fałszowane leki traktowane są przez ukraińskie prawo bardzo poważnie. Ukraina ratyfikowała konwencję Rady Europy MEDICRIME, która zobowiązuje państwa do penalizacji wytwarzania i dystrybucji sfałszowanych produktów medycznych. Z perspektywy sportowca to istotne, bo duża część „czarnorynkowych” preparatów to właśnie podróbki o nieznanym składzie.
Wysokość kar zmieniała się wraz z kolejnymi nowelizacjami kodeksu, dlatego redakcja nie podaje konkretnych widełek. Osoby, których sprawa dotyczy, powinny korzystać z aktualnego tekstu ustawy i pomocy adwokata, a nie z forów internetowych.
Sterydy, hormony i leki „sportowe” w praktyce
Anaboliczne steroidy androgenne, gonadotropiny, hormon wzrostu, insulina czy klenbuterol są na Ukrainie lekami na receptę, a część z nich znajduje się w wykazach substancji silnie działających. Oznacza to, że ich sprzedaż poza apteką – nawet w niewielkich ilościach i „tylko znajomym” – może zostać zakwalifikowana jako przestępstwo, a nie jedynie naruszenie przepisów handlowych.
W praktyce sprawy dotyczące sportowej farmakologii często zaczynają się od kontroli przesyłek pocztowych lub od zakupu kontrolowanego przeprowadzonego przez policję. Dowodami bywają korespondencja w komunikatorach, przelewy oraz ilość substancji przekraczająca potrzeby jednej osoby, co wskazuje na zamiar sprzedaży.
Warto pamiętać, że prawo karne nie jest jedynym zagrożeniem. Zawodnicy objęci systemem antydopingowym mogą ponieść sankcje sportowe – za samo posiadanie, handel lub podawanie substancji zabronionych innym osobom. Kodeks WADA przewiduje za handel jedne z najsurowszych dyskwalifikacji, łącznie z dożywotnią.
Najpoważniejszy aspekt dotyczy jednak zdrowia. Przegląd Pope'a i współautorów z 2014 roku opisuje szerokie spektrum skutków stosowania środków dopingujących: od zaburzeń kardiologicznych i hormonalnych po problemy psychiczne. Preparaty z nielegalnego obrotu dodatkowo niosą ryzyko złego dawkowania, zanieczyszczeń i braku sterylności.
- sprzedaż „na próbę” lub „po kosztach” nadal jest zbytem w rozumieniu prawa,
- pośredniczenie w zakupie może być traktowane jako współudział,
- import leków na własny użytek podlega odrębnym, restrykcyjnym zasadom celnym,
- sprzedaż przez internet nie zwalnia z obowiązku posiadania licencji.
Dla porównania: przepisy w Polsce
W Polsce obrót produktami leczniczymi reguluje ustawa Prawo farmaceutyczne. Sprzedaż leków na receptę poza apteką jest niedozwolona, a ustawa zawiera przepisy karne dotyczące m.in. wprowadzania do obrotu produktów leczniczych bez wymaganego pozwolenia oraz prowadzenia hurtowni lub apteki bez zezwolenia. Nadzór sprawuje Państwowa Inspekcja Farmaceutyczna.
Sterydy anaboliczne nie są w Polsce narkotykami w rozumieniu ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, ale handel nimi poza legalnym obrotem może być ścigany na podstawie przepisów Prawa farmaceutycznego oraz Kodeksu karnego, np. jako sprowadzenie niebezpieczeństwa dla życia lub zdrowia wielu osób. Ustawa o zwalczaniu dopingu w sporcie z 2017 roku powołała natomiast POLADA – Polską Agencję Antydopingową.
Wspólnym mianownikiem obu systemów jest zasada, że lek na receptę ma trafiać do pacjenta przez aptekę i po decyzji lekarza. Zarówno na Ukrainie, jak i w Polsce organy ścigania coraz skuteczniej monitorują sprzedaż internetową i współpracują z pocztą oraz firmami kurierskimi.
Różnice dotyczą głównie szczegółów: wykazów substancji, wysokości kar i ścieżek postępowania. Dla osoby rozważającej „dorobienie” na odsprzedaży leków wniosek jest jednak identyczny po obu stronach granicy – ryzyko prawne jest realne, a konsekwencje mogą być poważne.
Wnioski redakcji
Na Ukrainie obrót lekami na receptę jest działalnością licencjonowaną, a sprzedaż poza apteką narusza prawo. Gdy w grę wchodzą substancje silnie działające, leki sfałszowane lub środki odurzające, odpowiedzialność ma charakter karny.
Leki stosowane w sporcie, w tym steroidy i hormony, nie są wyjątkiem. Ich odsprzedaż – nawet w niewielkiej skali – może skończyć się postępowaniem karnym, a dla zawodników także sankcjami antydopingowymi.
Polska stosuje inne przepisy, ale wychodzi z tej samej zasady ochrony pacjenta. W obu krajach najbezpieczniejsza droga do leku prowadzi przez lekarza i aptekę.
Polecamy również nasze materiały o odpowiedzialności za posiadanie sterydów w Polsce, o tym, jak działa system kontroli antydopingowej, oraz o rozpoznawaniu sfałszowanych leków.
Bibliografia
- Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
- Kanayama G, Pope HG Jr. History and epidemiology of anabolic androgens in athletes and non-athletes. Mol Cell Endocrinol. 2018;464:4–13.
- Council of Europe. Convention on the counterfeiting of medical products and similar crimes involving threats to public health (MEDICRIME Convention). CETS No. 211. Moscow; 2011.
- World Health Organization. WHO Global Surveillance and Monitoring System for substandard and falsified medical products. Geneva: WHO; 2017.
- World Anti-Doping Agency. World Anti-Doping Code 2021. Montreal: WADA; 2021.
- Ustawa z dnia 6 września 2001 r. Prawo farmaceutyczne. Dz.U. 2001 nr 126 poz. 1381 (z późn. zm.).
