Skutki uboczne miłorzębu japońskiego (Ginkgo biloba)
Ekstrakt z liści miłorzębu japońskiego jest jednym z najpopularniejszych preparatów roślinnych w Europie. Sięgają po niego osoby szukające wsparcia koncentracji, krążenia czy pamięci, w tym także sportowcy. Choć uchodzi za bezpieczny, nie jest pozbawiony działań niepożądanych. Redakcja zebrała to, co wiadomo o jego profilu bezpieczeństwa.
Czym jest ekstrakt z miłorzębu
Miłorząb dwuklapowy, w Polsce nazywany zwyczajowo japońskim, to jedno z najstarszych drzew na Ziemi. W medycynie wykorzystuje się standaryzowane wyciągi z jego liści. Najlepiej zbadany jest ekstrakt EGb 761, zawierający ok. 22–27% glikozydów flawonowych i ok. 5–7% laktonów terpenowych (ginkgolidów i bilobalidu).
W Polsce ekstrakty z miłorzębu występują w dwóch kategoriach: jako zarejestrowane leki roślinne, wydawane bez recepty, oraz jako suplementy diety. Leki muszą spełniać wymagania jakościowe Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, natomiast jakość suplementów bywa bardzo zróżnicowana.
Europejska Agencja Leków (EMA) w monografii dotyczącej liści miłorzębu uznała dobrze ugruntowane zastosowanie ekstraktu w łagodnych zaburzeniach funkcji poznawczych związanych z wiekiem. Inne wskazania mają status tradycyjnego stosowania.
U sportowców miłorząb bywa stosowany z myślą o koncentracji i krążeniu obwodowym. Badania nad poprawą wydolności fizycznej dały jednak wyniki niejednoznaczne lub negatywne.
Najczęstsze działania niepożądane
W badaniach klinicznych standaryzowany ekstrakt był zwykle dobrze tolerowany, a częstość działań niepożądanych zbliżona do placebo. Najczęściej zgłaszane dolegliwości są łagodne i przemijające.
- Bóle głowy, zwłaszcza w pierwszych dniach stosowania.
- Dolegliwości żołądkowo-jelitowe: nudności, biegunka, uczucie dyskomfortu.
- Zawroty głowy i kołatanie serca u wrażliwych osób.
- Reakcje skórne o charakterze alergicznym.
Rzadziej opisywano niepokój i zaburzenia snu. Ponieważ wielu suplementów dla sportowców nie przyjmuje się pojedynczo, trudno czasem ustalić, który składnik odpowiada za objawy.
Przyjmowanie preparatu z posiłkiem może zmniejszyć dolegliwości żołądkowe. Utrzymujące się objawy są sygnałem do przerwania stosowania i konsultacji z lekarzem lub farmaceutą.
Ryzyko krwawień i interakcje z lekami
Najpoważniejszą kwestią jest możliwy wpływ na krzepnięcie krwi. Ginkgolid B jest antagonistą czynnika aktywującego płytki krwi (PAF), co teoretycznie może sprzyjać krwawieniom. W literaturze opisano pojedyncze przypadki krwawień, w tym śródczaszkowych, u osób stosujących miłorząb.
Badania kontrolowane w większości nie potwierdziły istotnego wpływu standaryzowanego ekstraktu na parametry krzepnięcia u zdrowych osób. Ryzyko może jednak rosnąć przy jednoczesnym stosowaniu leków przeciwzakrzepowych i przeciwpłytkowych.
| Grupa leków/sytuacja | Potencjalny problem | Zalecenie |
|---|---|---|
| Warfaryna, acenokumarol, NOAC | Zwiększone ryzyko krwawienia | Unikać bez zgody lekarza |
| Kwas acetylosalicylowy, klopidogrel | Sumowanie działania przeciwpłytkowego | Konsultacja lekarska |
| NLPZ (ibuprofen, naproksen) | Możliwe nasilenie krwawień | Ostrożność, zwłaszcza po urazach |
| Planowany zabieg chirurgiczny | Krwawienie okołooperacyjne | Odstawić z wyprzedzeniem wg zaleceń lekarza |
| Leki przeciwpadaczkowe | Opisy obniżenia progu drgawkowego | Unikać bez konsultacji |
Miłorząb może też wpływać na enzymy cytochromu P450, choć znaczenie kliniczne tych interakcji jest różne w zależności od leku. Osoby przyjmujące leki przewlekle powinny zawsze informować lekarza o suplementach.
U sportowców szczególną uwagę zwraca połączenie miłorzębu z NLPZ, które bywają przyjmowane doraźnie po kontuzjach. W sportach kontaktowych, gdzie urazy głowy są częste, warto zachować dodatkową ostrożność.
Kwasy ginkgolowe i jakość preparatów
Liście miłorzębu zawierają kwasy ginkgolowe – związki o potencjale alergizującym i toksycznym. W standaryzowanych ekstraktach leczniczych ich zawartość jest ograniczona do bardzo niskiego poziomu, zwykle poniżej 5 ppm.
Problem dotyczy preparatów niskiej jakości, w tym herbat z całych liści i tanich suplementów, które mogą zawierać znacznie więcej kwasów ginkgolowych. Badania rynkowe wielokrotnie wykazywały też fałszowanie ekstraktów, m.in. dodawaniem czystych flawonoidów, aby sztucznie spełnić wymogi standaryzacji.
Amerykański Narodowy Program Toksykologiczny (NTP) w badaniach na gryzoniach stwierdził, że wysokie dawki ekstraktu wiązały się ze zmianami w wątrobie i tarczycy. Znaczenie tych wyników dla ludzi stosujących typowe porcje nie jest jasne, ale stanowią one argument za umiarem.
Przy wyborze preparatu warto szukać informacji o standaryzacji, zawartości kwasów ginkgolowych i badaniach jakości. Status leku roślinnego zapewnia wyższe wymagania niż status suplementu diety.
Kto powinien unikać miłorzębu
- Osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe lub przeciwpłytkowe.
- Pacjenci przed zabiegami chirurgicznymi i stomatologicznymi.
- Osoby z zaburzeniami krzepnięcia lub skłonnością do krwawień.
- Chorzy na padaczkę.
- Kobiety w ciąży i karmiące piersią – brak wystarczających danych.
- Dzieci i młodzież poniżej 18 roku życia.
W monografii EMA dla ekstraktu suchego podano porcje dobowe stosowane w badaniach w zakresie ok. 120–240 mg, w dawkach podzielonych. Przekraczanie zaleceń producenta nie zwiększa korzyści, a może nasilać działania niepożądane.
Miłorząb nie znajduje się na liście substancji zabronionych WADA. Należy jednak pamiętać o ryzyku zanieczyszczeń w preparatach wieloskładnikowych.
Wnioski redakcji
Standaryzowany ekstrakt z miłorzębu ma dobry profil bezpieczeństwa u zdrowych osób, a najczęstsze działania niepożądane są łagodne.
Realne ryzyko dotyczy przede wszystkim interakcji z lekami wpływającymi na krzepnięcie oraz okresu okołozabiegowego.
Jakość preparatu ma ogromne znaczenie – produkty o niepewnym pochodzeniu mogą zawierać zbyt dużo kwasów ginkgolowych lub być fałszowane.
Zachęcamy do lektury naszych materiałów o interakcjach suplementów z lekami, o nootropikach w sporcie oraz o bezpiecznym stosowaniu NLPZ po kontuzjach.
Bibliografia
- European Medicines Agency. European Union herbal monograph on Ginkgo biloba L., folium. EMA/HMPC/321097/2012. London: EMA; 2015.
- Kellermann AJ, Kloft C. Is there a risk of bleeding associated with standardized Ginkgo biloba extract therapy? A systematic review and meta-analysis. Pharmacotherapy. 2011;31(5):490–502.
- Bent S, Goldberg H, Padula A, Avins AL. Spontaneous bleeding associated with Ginkgo biloba: a case report and systematic review of the literature. J Gen Intern Med. 2005;20(7):657–661.
- DeKosky ST, Williamson JD, Fitzpatrick AL, et al. Ginkgo biloba for prevention of dementia: a randomized controlled trial. JAMA. 2008;300(19):2253–2262.
- National Toxicology Program. Toxicology and carcinogenesis studies of Ginkgo biloba extract in F344/N rats and B6C3F1/N mice (gavage studies). Natl Toxicol Program Tech Rep Ser. 2013;(578):1–183.
- Booker A, Frommenwiler D, Reich E, Horsfield S, Heinrich M. Adulteration and poor quality of Ginkgo biloba supplements. J Herb Med. 2016;6(2):79–87.
