Doping w sporcie amatorskim
Doping kojarzy się z igrzyskami olimpijskimi i zawodowymi kolarzami. Tymczasem coraz więcej ekspertów wskazuje, że problem równie mocno dotyczy biegaczy maratońskich, triathlonistów, zawodników crossfitu i bywalców siłowni. Redakcja sprawdziła, jak wygląda doping amatorski w Polsce, kogo dotyczą kontrole i dlaczego największym zagrożeniem jest tu zdrowie, a nie dyskwalifikacja.
Skala problemu: co wiemy, a czego nie
Rzetelne oszacowanie skali dopingu wśród amatorów jest trudne. Osoby rekreacyjnie uprawiające sport rzadko są badane, a w ankietach niechętnie przyznają się do stosowania niedozwolonych środków. Dlatego dane pochodzą głównie z anonimowych badań kwestionariuszowych, analiz ścieków, zatruć zgłaszanych do ośrodków toksykologicznych i nielicznych kontroli na imprezach masowych.
Metaanaliza Sagoe i współpracowników z 2014 roku oszacowała, że w skali świata steroidy anaboliczne stosowało kiedykolwiek kilka procent mężczyzn, przy wyraźnie niższym odsetku wśród kobiet. Najwyższe wskaźniki odnotowano wśród osób uprawiających rekreacyjnie sporty siłowe, a nie wśród zawodowców. To ważna obserwacja: najliczniejsza grupa użytkowników sterydów nigdy nie startuje w zawodach.
Kanayama i Pope w przeglądzie z 2018 roku zwracają uwagę, że współczesna populacja użytkowników sterydów to w większości osoby trenujące dla wyglądu. Pierwsze pokolenie takich użytkowników, które zaczynało w latach 80., wchodzi właśnie w wiek, w którym ujawniają się długofalowe skutki zdrowotne.
W przypadku dyscyplin wytrzymałościowych dane są jeszcze skromniejsze. Badania z wykorzystaniem metody losowych odpowiedzi, takie jak praca Ulricha i współautorów z 2018 roku dotycząca zawodowych lekkoatletów, pokazały, że rzeczywisty odsetek dopingujących się może być wielokrotnie wyższy niż odsetek pozytywnych wyników testów. Można przypuszczać, że wśród amatorów, rzadko kontrolowanych, mechanizm ten jest podobny.
Dlaczego amatorzy sięgają po doping
Motywacje amatorów różnią się od motywacji zawodowców. Rzadko chodzi o pieniądze czy kontrakty – znacznie częściej o wygląd, presję mediów społecznościowych, chęć pobicia „życiówki” albo utrzymania formy mimo upływu lat. Dla wielu osób sport jest częścią tożsamości, a stagnacja wyników bywa odbierana jako osobista porażka.
- Estetyka sylwetki – najczęstszy motyw w sportach siłowych i kulturystyce amatorskiej.
- Rywalizacja w kategoriach wiekowych – w biegach i triathlonie miejsca na podium w kategorii mają dla wielu ogromne znaczenie.
- Szybsza regeneracja przy łączeniu treningów z pracą zawodową i rodziną.
- Normalizacja w otoczeniu – „wszyscy biorą”, rady trenerów lub kolegów z siłowni.
- Dostępność – oferty w komunikatorach i sklepach internetowych sprawiają wrażenie, że to legalny produkt.
Istotnym czynnikiem jest też poczucie bezkarności. Wiele osób zakłada, że skoro nie startuje w zawodach rangi mistrzowskiej, nic im nie grozi. To przekonanie bywa złudne zarówno z perspektywy przepisów sportowych, jak i – przede wszystkim – zdrowia.
Warto dodać, że po środki dopingujące sięgają coraz częściej osoby po czterdziestce, które łączą je z „terapią odmładzającą”. Granica między leczeniem a dopingiem zaciera się tu szczególnie łatwo, zwłaszcza gdy preparaty pochodzą spoza systemu ochrony zdrowia.
Czy amator może zostać skontrolowany
W Polsce za kontrolę antydopingową odpowiada POLADA – Polska Agencja Antydopingowa, powołana na mocy ustawy z 2017 roku o zwalczaniu dopingu w sporcie. Agencja działa zgodnie ze Światowym Kodeksem Antydopingowym WADA, który obejmuje sportowców uczestniczących w zawodach organizowanych przez związki sportowe objęte jego postanowieniami.
W praktyce oznacza to, że kontroli może zostać poddany również amator – jeśli startuje w zawodach organizowanych lub sankcjonowanych przez związek sportowy, np. w mistrzostwach Polski weteranów, w zawodach z licencją związkową czy w imprezach, których regulamin przewiduje kontrolę. Organizatorzy dużych biegów ulicznych coraz częściej zapraszają kontrolerów, zwłaszcza na czołowe miejsca i kategorie wiekowe.
| Sytuacja | Czy możliwa kontrola? | Możliwe konsekwencje sportowe |
|---|---|---|
| Trening rekreacyjny na siłowni | Nie | brak sankcji sportowych, ale pozostają ryzyka zdrowotne |
| Bieg masowy bez licencji związkowej | Zależnie od regulaminu organizatora | dyskwalifikacja z zawodów, odebranie nagród |
| Zawody pod egidą związku sportowego (także weteranów) | Tak | dyskwalifikacja zgodna z Kodeksem WADA |
| Federacje kulturystyczne i trójboju | Zależnie od federacji | według regulaminu danej federacji |
Dyskwalifikacja za pierwsze naruszenie z udziałem substancji niespecyficznych, takich jak steroidy anaboliczne, wynosi zgodnie z Kodeksem WADA zazwyczaj cztery lata, chyba że zawodnik wykaże brak umyślności. Obejmuje ona zakaz udziału we wszystkich zawodach objętych Kodeksem, a nie tylko w jednej dyscyplinie.
Kodeks z 2021 roku wprowadził pojęcie „sportowca rekreacyjnego”, wobec którego organizacje antydopingowe mogą stosować łagodniejsze zasady w niektórych sytuacjach, np. przy wykazaniu braku istotnej winy. Nie oznacza to jednak zwolnienia z przepisów – zakazane substancje pozostają zakazane.
Suplementy i leki: doping nieświadomy
Duża część pozytywnych wyników wśród amatorów nie wynika z celowego dopingu. Częstym źródłem problemów są zanieczyszczone suplementy diety. Międzynarodowe badanie Geyera i współpracowników z 2004 roku wykazało, że kilkanaście procent przebadanych suplementów bez deklarowanych hormonów zawierało prohormony nieujęte na etykiecie.
Szczególnie ryzykowne są produkty reklamowane jako „spalacze tłuszczu”, „przedtreningówki” i „naturalne boostery testosteronu”, zwłaszcza kupowane od nieznanych producentów spoza UE. W przeszłości wykrywano w nich m.in. stymulanty, takie jak DMAA, a także SARM-y i prohormony.
Drugim źródłem są zwykłe leki. Niektóre krople do nosa, leki na astmę, diuretyki czy preparaty hormonalne zawierają substancje z listy zabronionej. Zawodnik startujący w zawodach objętych kontrolą powinien w takiej sytuacji ubiegać się o wyłączenie dla celów terapeutycznych (TUE), a amatorzy często nawet nie wiedzą o takiej możliwości.
W myśl przepisów antydopingowych sportowiec odpowiada za każdą substancję obecną w jego organizmie. „Nie wiedziałem, co jest w odżywce” może wpłynąć na wymiar kary, ale rzadko pozwala jej całkowicie uniknąć. Bezpieczniej jest wybierać produkty od sprawdzonych producentów, z certyfikatami niezależnego testowania na obecność substancji zabronionych.
Zdrowie i prawo: realne konsekwencje
Dla większości amatorów dyskwalifikacja jest mniej dotkliwa niż skutki zdrowotne. Przegląd Endocrine Society autorstwa Pope'a i współpracowników z 2014 roku opisuje m.in. kardiomiopatię, przyspieszoną miażdżycę, zaburzenia lipidowe, uszkodzenia wątroby, długotrwałe zahamowanie osi hormonalnej z niepłodnością oraz zaburzenia nastroju i uzależnienie. Ryzyko rośnie wraz z dawką, czasem stosowania i łączeniem wielu środków.
Amatorzy są w gorszej sytuacji niż zawodowcy z jeszcze jednego powodu: nie mają zespołu medycznego, a preparaty kupują na czarnym rynku. Analizy produktów z nielegalnego obrotu regularnie wykazują niezgodność składu z deklaracją, inne substancje czynne i zanieczyszczenia mikrobiologiczne.
Szczególnie niebezpieczne są środki stosowane „na redukcję” – DNP, klenbuterol czy hormony tarczycy. DNP (2,4-dinitrofenol) nie ma bezpiecznej dawki i był przyczyną wielu zgonów, także wśród młodych, zdrowych osób. Podobnie insulina stosowana bez nadzoru lekarskiego może doprowadzić do ciężkiej hipoglikemii zakończonej śmiercią.
Pod względem prawnym w Polsce samo stosowanie sterydów na własny użytek nie jest przestępstwem, ale obrót lekami poza apteką narusza Prawo farmaceutyczne. Ustawa o zwalczaniu dopingu w sporcie przewiduje ponadto odpowiedzialność karną za niektóre czyny, np. podawanie substancji zabronionych małoletnim zawodnikom lub bez ich wiedzy. Osoby udostępniające środki innym ryzykują więc znacznie więcej niż użytkownik.
Wnioski redakcji
Doping w sporcie amatorskim to zjawisko powszechniejsze, niż sugeruje liczba pozytywnych testów. Największa grupa użytkowników sterydów to osoby trenujące rekreacyjnie, które nigdy nie są kontrolowane.
Amator startujący w zawodach pod egidą związku sportowego podlega tym samym zasadom antydopingowym co zawodowiec, a pozytywny wynik może wynikać nawet z zanieczyszczonego suplementu.
Najpoważniejszą ceną dopingu nie jest dyskwalifikacja, lecz zdrowie – szczególnie przy preparatach z czarnego rynku i środkach takich jak DNP czy insulina, które mogą zabić.
Zachęcamy do lektury naszych artykułów o tym, jak wybierać certyfikowane suplementy, jak przebiega kontrola antydopingowa krok po kroku oraz jakie badania warto wykonać po zakończeniu stosowania sterydów.
Bibliografia
- Sagoe D, Molde H, Andreassen CS, et al. The global epidemiology of anabolic-androgenic steroid use: a meta-analysis and meta-regression analysis. Ann Epidemiol. 2014;24(5):383–398.
- Kanayama G, Pope HG Jr. History and epidemiology of anabolic androgens in athletes and non-athletes. Mol Cell Endocrinol. 2018;464:4–13.
- Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
- Ulrich R, Pope HG Jr, Cléret L, et al. Doping in two elite athletics competitions assessed by randomized-response surveys. Sports Med. 2018;48(1):211–219.
- Geyer H, Parr MK, Mareck U, et al. Analysis of non-hormonal nutritional supplements for anabolic-androgenic steroids – results of an international study. Int J Sports Med. 2004;25(2):124–129.
- World Anti-Doping Agency. World Anti-Doping Code 2021. Montreal: WADA; 2021.
- Ustawa z dnia 21 kwietnia 2017 r. o zwalczaniu dopingu w sporcie. Dz.U. 2017 poz. 1051.
- https://anaboliki-pl.com/
